Welk reflectiemodel is het beste?

De vraag welk reflectiemodel het beste is, is afhankelijk van de situatie en afhankelijk van iemands persoonlijke voorkeur. Wat voor de een goed werkt, kan voor de ander niet helpend zijn. Het belangrijkste van dit blog is dat we je inzicht geven in de belangrijkste principes van reflectiemodellen en laten zien dat een reflectiemodel een mooi handvat is voor gerichte zelfreflectie. Zoals ook al in ons blog Zelfreflectie: De sleutel voor persoonlijke groei is aangegeven is zelfreflectie een mooie manier om aan de slag te gaan met je persoonlijke ontwikkeling.

Het sterke van gebruik te maken van een reflectiemodel is dat je stapsgewijs volgens een vaste structuur, stapsgewijs naar bepaalde aspecten van je eigen handelen kijkt met als doel ervan te leren. Zo krijgen alleen de punten die op dat moment relevant zijn de aandacht. Dit helpt om je te focussen op wat echt belangrijk is. Zelf vind ik het heel prettig om met een reflectiemodel naar de werkelijkheid te kijken. Echter welk reflectiemodel is nu wanneer voor jou de beste?

Een reflectiemodel geeft duidelijkheid en houvast. 

Door systematisch te reflecteren ontdek ik wat ik al kan en wat ik nog kan verbeteren. Er zijn inmiddels best veel bruikbare reflectiemodellen. Elk reflectiemodel heeft zijn voors en tegens. Afhankelijk van je situatie en je persoonlijke voorkeur is het ene reflectiemodel meer of minder geschikt. Het is ook maar net welk model je het meest aanspreekt en op dat moment het meest passend.

In dit blog ga ik in op drie reflectiemodellen die we als HEELopleidingen zelf regelmatig gebruiken. Ze verschillen vooral in focus, complexiteit en diepgang. Deze reflectiemodellen zijn volgens mij representatief voor de meeste reflectiemodellen. Het gaat om de STARR methode, het model van Korthagen en onze eigen HEEL methode. Het zijn stuk voor stuk reflectiemodellen die ieder vanuit een eigen invalshoek en methodiek inzicht geven in jouw manier van handelen. Deze reflectiemodellen geven prima inzicht in zowel je sterke als je zwakke plekken. Zo krijg je helder hoe je jezelf verder kan verbeteren. 

Wil je meer weten over zelfreflectie en zelf aan de slag willen? Vraag dan onze gratis vragen voor zelfreflectie aan met drie formats van reflectiemodellen met de daarbij behorende vragen.

Veel leesplezier.

Petri Elemans

Waarom reflecteren op jezelf met een reflectiemodel?

De vraag waarom je zou reflecteren op jezelf is eenvoudig te beantwoorden. Alleen door goede zelfreflectie kom je verder in je persoonlijke ontwikkeling. Als je niet reflecteert, leer je niets en blijf je doen wat je altijd deed. Reflecteren doe je om jezelf te verbeteren. Immers als je weet wat beter kan, kun je vervolgens stappen zetten in je persoonlijke ontwikkeling. Het geeft je, als je het goed doet, inzicht in jezelf. Door te reflecteren ontdek je patronen en zo ook wat je minder sterke punten zijn en wanneer deze patronen opduiken. Anderzijds ontdek je ook waar je goed in bent en kun je deze punten verder verfijnen.

Met reflecteren sta je stil bij je eigen gedrag. Je analyseert je eigen gedrag en houd jezelf een spiegel voor. Daarbij vraag je jezelf af waar je goed in bent, wat je nog kan verbeteren en hoe je dat het beste kan doen. Je kan o.a. reflecteren op je gedrag en je kan reflecteren op waar je hart sneller van gaat kloppen. Echter reflecteren op je eigen gedrag zonder dat er een structuur is valt niet mee. Voor je het weet zie je belangrijke dingen over het hoofd. Wat helpend is bij reflecteren is gebruik te maken van een reflectiemodel. Een reflectiemodel geeft je concrete handvatten om structureel en systematisch terug te kijken op je eigen handelen. Hiermee kan diepgaand en op een stapsgewijze manier worden gereflecteerd op een bepaalde ervaring, handeling of proces. Wil je concreet leren reflecteren? Kijk dan ook eens naar onze cursus zelfreflectie.

Hulpmiddelen voor zelfreflectie

Er zijn verschillende hulpmiddelen die je kan gebruiken voor zelfreflectie. We hebben een veelheid aan vragen verzameld en die vragen geordend. Deze kan je gebruiken om gericht met zelfreflectie aan de gang te gaan. Daarnaast zijn er ook reflectiemodellen bedacht die je hierbij kunnen helpen. Vraag hieronder de gratis weggever aan en doe hje voordeel met de vragen en de formats.

Vraag hier de reflectievragen van de drie modellen aan!

Geïnteresseerd?
Klik op onderstaande button.

Hieronder een beschrijving van drie door mij veel gebruikte reflectiemodellen met wat voorbeelden uit mijn eigen dagelijks leven. Lees ze door en doe er je voordeel mee.

De STARR methode is een veelzijdig reflectiemodel

De STARR methode is een veelgebruikt praktisch reflectiemodel. De letters in de STARR methode staan voor Situatie, Taak, Actie, Resultaat en Reflectie. Wat je doet bij de STARR methode is dat je stapsgewijs gericht terugkijkt. Je begint met het beschrijven van een bepaalde situatie. Daarna beschrijf je je taak of rol. Vervolgens je actie wat je precies deed. Daarna wat de uitkomst of het resultaat was. Om vervolgens te reflecteren op jouw eigen gedrag. Het sterke punt van de STARR methode is dat het reflectiemodel richting geeft aan je reflectie door de verschillende componenten uit elkaar te halen. 

De stappen van de STARR methode nader uitgewerkt!

Stap 1. Situatie

Bij deze stap beschrijf je alle feiten en omstandigheden die ertoe doen. Je maakt als het ware een foto van de start situatie. Leg hierbij de focus op: waar ging het precies over, wie waren erbij betrokken en waar en wanneer speelde het zich allemaal af?

Stap 2. Taak

In deze stap ga je in op wat jouw taak of rol was in het geheel. Wat werd er, door wie van je verwacht, wat wilde je zelf bereiken en had je een concreet plan?

Stap 3. Actie 

Bij deze stap van het reflectiemodel beschrijf je wat er precies gebeurde. Wat was de actie en zoom daarbij zeker in op hoe je de situatie hebt aangepakt. Wat heb je precies gedaan? Welke afwegingen speelden daarbij een rol? Wat dacht je, wat voelde je en wat zag je voor je? Wat waren de reacties van anderen daarop en wat vond je er zelf van en hoe heb je daarop gereageerd? Maak wederom een filmpje maar nu van de actie. 

Stap 4. Resultaat

Hier beschrijf je het resultaat van je handelen. Zowel voor jezelf als voor de andere betrokkenen. In hoeverre heeft jouw handelen het gewenste effect opgeleverd? Heb je het resultaat bereikt dat je wilde bereiken? Eventueel wat wel en wat niet? Ben je geslaagd in je aanpak? 

Stap 5. Reflectie

Bij de laatste stap kijk je terug op het proces en in hoeverre jouw handelen van invloed is geweest op het eindresultaat. Beschrijf of je tevreden bent met het proces en het resultaat. Wat heb je geleerd? Zou je het de volgende keer weer zo doen of wat zou je de volgende keer anders willen doen?

STARR methode een praktijkvoorbeeld met dit reflectiemodel 

Hieronder een voorbeeld hoe je de STARR methode als reflectiemodel ook kan gebruiken om te leren van dagelijkse voorvallen. Dit voorbeeld geeft de kracht van dit reflectiemodel aan. 

De Situatie (Wie, wat waar?)

Sinds een jaar hebben we een Duitse herder genaamd Beau. Ik ben met hem op diverse cursussen geweest en ben druk bezig met de ‘opvoeding’. Dat gaat best goed alleen het vrij loslopen en luisteren, vooral als er fietsers langskomen, is nog lastig. Ook het zelfvertrouwen op vreemde plekken, waar ook andere honden loslopen, is nog een punt van aandacht. Daar ligt bij de training nu de focus op. Om Beau in die situatie te leren luisteren ben ik op zoek gegaan naar hondenlosloopgebieden en dat is de reden dat ik op vrijdagmiddag 5 februari, samen met collega Ad en Beau mijn hond in het bos liep. De route die wij liepen was onbekend voor ons en Beau was aangelijnd.

Op een gegeven moment zien we andere honden allemaal loslopen en we gaan er vanuit dat we het losloopgebied hadden bereikt. Dus Beau gaat ook los. Hij speelt wat met andere honden en we lopen verder en Beau volgt ons netjes. Al wandelend kruisen we een mountainbike route alwaar niemand te zien is. Beau loopt netjes met ons mee totdat er een mountainbiker aan komt scheuren. Beau is gek op fietsers en denkt: ‘Ah, leuk’.

Vervolgens gaat hij er achteraan en zet de achtervolging in. Voor de man op de mountainbike niet prettig. Hij schreeuwt en is zichtbaar boos en bang. De man fietst hard door en Beau rent vrolijk een heel stuk mee en verdwijnt uit het zicht. Het was de eerste keer dat hij dat deed en ik was even bang dat ik hem kwijt was. Gelukkig komt hij uiteindelijk als hij ver van ons vandaan is, zelf netjes terug gerend. 

Mijn Taak (wat is mijn rol in het geheel)

Tijdens de wandeling ben ik verantwoordelijk voor mijn hond. Ik moet ik ervoor zorgen dat de hond bij me blijft en doet wat ik zeg. Ik moet er zorg voor dragen dat de wandeling met de hond in het bos voor iedereen plezierig en veilig is. Mijn rol is hondengeleider op dat moment. Daarnaast wilde ik een fijne wandeling hebben voor zowel Ad, mezelf en Beau.  

De Actie (wat gebeurt er?)

De wandeling verliep goed. Eerst liet ik Beau aan de korte lijn meelopen. Toen aan de langere lijn en vervolgens toen ik de andere honden los zag lopen mocht hij ook los. Dat ging goed en Beau luisterde goed als ik hem riep en hij volgde ons prima. Echter op het moment dat ik de mountainbiker aan zag komen, schrok ik. Ik hoopte dat het wel goed zou gaan en dat Beau er niet achteraan zou gaan. Eerlijk gezegd was ik overdonderd en stond ik perplex doordat de mountainbiker als het ware uit het niets ineens ons pad kruiste. Ik zag hem niet aankomen.

“Ik had dit niet verwacht en wist dat Beau fel kon reageren op fietsers. “

Dus ik wilde hem z.s.m. aan de lijn om hem zo te kunnen ‘coachen’. Echter ik was al te laat om tijdig in te grijpen. Ik verstijfde en deed helemaal niets. De reactie van de mountainbiker die begon te schelden en me aansprak dat ik de hond onder controle moest hebben, begrijp ik goed. Het raakte me en ik vond dat heel vervelend. Wat het bij mij opriep is ‘Oh ik heb het niet goed gedaan en nu gaat mijn hond in het vervolg altijd achter mountainbikers of fietsers aan als hij de kans krijgt’.

Toen Beau toch achter de mountainbiker aanging, heb ik hem teruggeroepen. Maar daar reageerde hij niet op. Hij rende in volle vaart al blaffend achter de mountainbiker aan en verdween uit het zicht. Toen hij niet gelijk kwam ben ik er niet achteraan gegaan maar ben zelf de andere kant op gelopen. Ervan uitgaande dat hij naar me toe zou komen als hij me niet meer zou zien. Gelukkig kwam hij na enige tijd al vrolijk kwispelend weer mijn kant op en heb ik hem maar weer aan de lijn gedaan.

Het Resultaat

De doelstelling om Beau los te laten lopen en laten spelen met andere honden is geslaagd. Beau is een sociale hond en speelt leuk met andere honden. Echter wanneer er in volle vaart een fietser passeert, is de aandacht van Beau daarop gericht en luistert hij niet meer naar mij. Hij gaat al blaffend achter de fietser aan en dat is zowel voor de fietser als voor mij niet prettig. De mountainbiker had geen fijne ervaring en ik zelf ben erg geschrokken en vond het ook erg stom van mezelf. Gelukkig is er niemand gewond geraakt en kwam Beau zelf terug. Doordat ik te laat was met ingrijpen en Beau achter de mountainbiker aankon, heb ik geen fijne wandeling gehad. Ik voelde me erg opgelaten en baalde er enorm van dat het heeft plaatsgevonden. 

De Reflectie

Doordat ik niet meteen ingreep op het moment dat de mountainbiker in zicht was, is de situatie uit de hand gelopen. Dat was niet fijn voor de mountainbiker en niet voor mij. De conclusie is dat Beau er nog niet aan toe is om zonder lijn met dergelijke situaties geconfronteerd te worden. Zolang ik niet zeker weet dat Beau meteen komt als ik roep als er fietsers aankomen, moet ik dergelijke situaties vermijden. Toch zitten er ook positieve kanten aan het verhaal. Beau loopt niet zomaar weg en kan als er geen prikkels van fietsers zijn prima loslopen en spelen met andere honden.

Toch moet ik in het vervolg oppassen dat er in het losloopgebied geen fietsers langs scheuren. En wanneer dat wel het geval is, moet ik goed opletten en Beau tijdig aan de lijn doen. Daarnaast is het ook goed als ik toch met de lijn dergelijke confrontaties opzoek. Alleen zo kan Beau leren om ook te luisteren als hij afgeleid wordt. Belangrijk daarbij is dat ik beter oplet en adequater reageer in onverwachtse situaties. Overigens heb ik ook het inzicht gekregen dat we voorlopig nog niet uit getraind zijn met Beau. Zowel hij als ik hebben samen nog heel wat te leren. 

Wanneer kun je het STARR reflectiemodel gebruiken?

Zoals bovenstaand voorbeeld aangeeft is de STARR methode of ook wel het starr reflectiemodel een methode die breed inzetbaar is. Het sterke punt is dat de starr reflectie zaken, die spelen bij een reflectie, op een logische wijze, uit elkaar haalt. Zodat je puntsgewijs kan reflecteren. Door de structuur is het gemakkelijker om bij een sollicitatie bijvoorbeeld competenties van de kandidaten met elkaar te vergelijken. Door sollicitanten erop te wijzen dat je de starr reflectie gebruikt voor het toetsen van hun competenties en hen dezelfde vragen voorlegt kun je ze met elkaar vergelijken.

Hierdoor zijn de antwoorden objectief te ‘scoren’. Daarom is de Starr reflectie uitstekend geschikt bij o.a. het voorbereiden en afnemen van sollicitaties. Maar de STARR reflectie is ook prima te gebruiken om zelf terug te kijken op een bepaald voorval. Het sterke punt is met name de vraag naar jouw taak en jouw actie. Deze vraag voorkomt dat het bij algemeenheden blijft. 

De Korthagen reflectie

Een ander, vooral in het onderwijs, veel gebruikt reflectiemodel is dat van Korthagen. De Korthagen reflectie bestaat uit een cirkel met vijf stappen en is gebaseerd op de leercyclus van David Kolb. Het helpt je om inzicht te krijgen in jouw functioneren zodat je handvatten krijgt om tot je gewenste gedragsverandering te komen. Het reflectiemodel van Korthagen borduurt in zekere zin voort op waar de starr methode ophoudt. De starr methode is op zich een methodiek die zich richt op feiten, oorzaak en gevolg.

Bij de Korthagen reflectie gaat het een niveautje ‘dieper’ doordat ook je gedachten die je had en wat je voelde meegenomen wordt bij de reflectie. Want ook deze zijn volgens Korthagen van invloed op iemands gedrag. De essentie van dit reflectie model is zoals bij elk reflectiemodel terugblikken, reflecteren en proberen te leren. Met als doel om je persoonlijke groei te bevorderen. Niets meer en niets minder. 

Het mooie aan het Kortenhagen reflectiemodel vind ik dat het er vanuit gaat dat je nooit uitgeleerd raakt. Dat betekent dus dat als je alle stappen hebt doorlopen, je bij een nieuwe situatie gewoon weer begint bij stap 1. Immers als je wil blijven leren, is reflecteren op je eigen gedrag nooit af. Zo blijf je leren en jezelf ontwikkelen. 

Korthagen reflectie – de stappen

1.     Je maakt iets mee dat wat met je doet en waarvan je denkt dat je er wat van kan/moet leren. Ofwel om met Korthagen te spreken je ‘ervaart’ een betekenisvolle situatie.

2.     Vervolgens reflecteer je op wat er is gebeurd door terug te kijken. Let daarbij vooral ook op je eigen gedrag.

3.     Daarna analyseer je de situatie. Je probeert de meest belangrijke kenmerken van de ervaring, te begrijpen. Komt zoiets vergelijkbaars vaker voor? Herken je een patroon?

4.     Vervolgens ga je brainstormen met jezelf en bedenkt alternatieven hoe het anders zou kunnen in de toekomst.

5.     Tot slot probeer je de bedachte alternatieven uit in de praktijk.

Om vervolgens weer met stap 1 te beginnen om te kijken of het nieuwe oplevert wat je had bedacht. Voor het effect van de Korthagen reflectie is het belangrijk dat je alle stappen steeds zorgvuldig doorloopt. Hierdoor daag je jezelf uit om onder je eigen ‘motorkap’ te kijken. Dan gaat het ook om vragen naar je gedachten en gevoelens. De praktijk wijst uit dat je hiermee een beter leerrendement krijgt dan wanneer je je alleen richt op objectieve feiten. Op zich zijn dat best confronterende vragen omdat je jezelf een grote spiegel voor houdt. Daarom kan ondersteuning van een collega of coach hierbij helpend zijn voor een optimaal leereffect. 

reflectiemodel-spiegelende-huizen

Aan de slag met het Korthagen reflectiemodel

De start van elke reflectie is altijd een betekenisvolle ervaring voor jou. Een betekenisvolle ervaring is een ervaring die je op de een of andere wijze raakt en waar je het gevoel bij hebt dat je daar ‘iets mee moet’. Of in ieder geval iets van kan leren. Zoals hierboven al vermeld, doorloop je bij de Korthagen reflectie vijf stappen. Bij elke stap behoort een aantal specifieke vragen. Voor een goede zelfreflectie is het belangrijk dat je er echt tijd voor uittrekt. Zodat je in alle rust goed na kan denken over jouw antwoorden. Het is zeker ook helpend om de diverse antwoorden uit te schrijven. Zodat je ze later nog een keer terug kan lezen. Hierdoor kan je verbanden en verschillen ontdekken tussen de verschillende antwoorden. Op deze wijze krijg je een uiteindelijk een volledig verhaal.

Hieronder staan de vragen die bij de stappen vijf stappen van de Korhagen reflectie horen. Belangrijk is dat je ze allemaal beantwoordt.

1.     Beschrijf hoe jij deze betekenisvolle situatie ervaren hebt.

Beschrijf de situatie zo uitgebreid mogelijk. Wat speelde er? Wie waren erbij betrokken? Welke rollen hadden degenen die er waren? Beschrijf in ieder geval ook concreet waarom jij er was. Wat was jouw taak in deze situatie en wat je wilde bereiken? Je kan hiervoor ook de eerder beschreven starr reflectie methode gebruiken als uitgangspunt.

2.     Kijk terug op de situatie en reflecteer vanuit jezelf gezien.

Hierbij beschrijf je wat je wilde bereiken, wat je precies deed en wat dacht je daarbij en wat voelde je daarbij en wat was daarvan het effect.

3.     Analyseer en word je bewust wat je nog te leren hebt. Begrijp de meest belangrijke kenmerken van je ervaring.

Analyseer de situatie en ga op zoek naar oorzaak en gevolg als het gaat om jouw rol. Ook ‘ervaar’ je wat er nu precies is gebeurd en wat dat met je deed. Wat betekent het voor jou? Wat heb je ontdekt? En ‘Wat is jouw aandeel in het geheel?” Wat doe je zelf nu precies zodat dit gebeurt? Je analyseert en ontdekt of er samenhang is tussen jouw denken en voelen. Tussen jouw willen en doen en tussen de feiten en jouw interpretaties. Welke dillema’s spelen er? Wat is nu precies jouw vraag? Waar gaat het feitelijk over?

In deze fase zal je merken dat bepaalde thema’s regelmatig voor je terugkomen. Dat zijn meestal thema’s die ‘onder jouw motorkap’ spelen. Het gaat er bij deze fase om dat je je bewust wordt van je eigen ‘aandeel’ in wat er zich heeft afgespeeld en ook op zoek gaat naar jouw patronen. Vaak zal je zien dat je door je eigen gedrag bepaalde zaken opwekt of in stand houdt. 

4.     Bepaal je persoonlijke leerdoelen en bedenk wat je een volgende keer anders kan doen?

Bij deze stap bepaal je wat je nog te leren hebt, wat je graag wil leren en wat je zelf een volgende keer anders wilt gaan doen. Je formuleert je uitdaging en maakt je leerdoel concreet. Ook bedenk je of er eventueel belemmeringen zijn voor je om je leerdoel te bereiken? Je onderzoekt concreet wat je de volgende keer in een soortgelijke situatie anders zou kunnen doen en wat je daarvoor nodig hebt. En bedenkt vervolgens de voor- en nadelen van je alternatieven? Maak je het geheel zo concreet mogelijk door vast te leggen wat je de volgende keer specifiek anders gaat doen. Hoe concreter des te beter. Wat trouwens ook helpend is, is om een termijn te stellen waarbinnen je je leerdoel wil bereiken. Dit laatste stimuleert je om dergelijke situaties in de toekomst niet uit de weg te gaan.

5.     Probeer de bedachte alternatieven uit in de praktijk.

De laatste stap is dat je concreet aan de slag gaat en de door jou bedachte alternatieven uitprobeert. Maak dat zo concreet mogelijk en begin natuurlijk met het alternatief waarvan jij denkt dat het het beste werkt. Formuleer een helder doel en leer elke keer van de vorige keer. Probeer je alternatief uit en evalueer vervolgens door de cirkel weer te doorlopen beginnend bij stap 1. Al doende leer je en kom je verder met je persoonlijke ontwikkeling. 

Wat is nu de kracht van het Korthagen reflectiemodel?

De kracht van het Korthagen reflectiemodel is dat het cyclisch is. Daarnaast is er aandacht voor jouw gedachtes en gevoelens in de reflectie. Een van de mooie eye-openers die regelmatig bij gebruikers van dit reflectiemodel naar boven komt, is dat niet het niet kunnen het struikelblok is waar ze tegenaan lopen. Maar het denken dat ze het niet kunnen. Of het voelen van angst om iets anders te doen en het daarom maar uit de weg gaan.

Door de gelaagdheid is het model van Korthagen een mooi instrument om door gericht te reflecteren te leren. Hierdoor kom je elke keer weer een stapje verder. Leren is niets anders dan uitproberen, analyseren, daarvan leren en weer uitproberen. Dat is de natuurlijke wijze van leren en dat is ook de wijze waarop we leren lopen en fietsen. Het model van Korthagen geeft een systematiek met concrete handvatten om ervaringsgericht leren ook toe te passen op wat complexere situaties.

De Korthagen reflectie – uitgewerkt aan de hand van een voorbeeld 

De Korthagen reflectie wordt vooral veel gebruikt in het onderwijs bij het nabespreken van situaties in de klas. Om deze bijdrage een beetje persoonlijk en speels te houden en te laten zien dat het voor meerdere doeleinden geschikt is, gebruiken we een voorbeeld uit de praktijk bij HEElopleidingen in de Coronatijd.

1.         De betekenisvolle situatie.

Op het moment van schrijven van dit stukje (maart 2021) zijn de kappers nog maar net weer geopend. Hierdoor duurt het enkele weken voordat Ad bij de kapper terecht kan. Omdat Ad de vorige afspraak bij de kapper door de lockdown afgezegd moest worden, is zijn haar inmiddels erg lang en moet nodig geknipt. Hij heeft deze week een uitvaart van een familielid en wil netjes voor de dag komen. Toen we het er over hadden, heeft hij me uitgedaagd om hem dan maar te knippen. Hierop heb ik ‘Ja’ gezegd. Echter ik heb hier geen opleiding voor gehad en ben ik in deze bewust onbekwaam. Mijn zoon heb ik weleens geknipt maar daar houdt de ervaring dan ook wel mee op. Overigens is mijn zoon niet altijd geheel tevreden met het resultaat maar dat even terzijde. 

2.         Terugblikken op de situatie. 

Ik heb me laten uitdagen om iets te doen waar ik me niet erg zeker over voelde. Wat ik wilde is Ad netjes knippen zodat hij fatsoenlijk voor de dag kan komen bij de uitvaart. Ik voelde spanning omdat ik onervaren ben als kapper en het toch goed wilde doen. Toch had ik diep van binnen er wel vertrouwen in want anders had ik het niet gedaan. Na wat aarzeling en uitstellen pakte ik een kam en een keukenschaar en wat water om de haren nat mee te maken. 

Ik ben eerst begonnen met het haar gedeeltelijk nat te maken en veel te kammen en vond het spannend om te beginnen met het knippen. De kam is volgens Ad wel 9 keer op de grond gevallen. Ik was best nerveus en dacht regelmatig ‘ had ik me maar niet laten uitdagen. Of ‘als het maar goed gaat’. En ‘Wat zouden anderen en ook Ad zeggen als hij er helemaal verknipt uit zou zien”? Hoe meer ik begon te denken, hoe groter de twijfel werd en hoe minder zelfvertrouwen ik kreeg. 

Echter ik raakte mijn moed bij elkaar en vertrouwde op mezelf en toen de schaar er eenmaal instond was de spanning weg. Heel zorgvuldig heb ik overal dezelfde hoeveelheid haar eraf geknipt. Het resultaat is dat Ad door mij, een echte amateur, netjes geknipt is. Sterker nog hij heeft verschillende complimentjes gekregen dat zijn haar leuk geknipt was.

3.     Analyseer en word je bewust wat je nog te leren hebt. Begrijp de meest belangrijke kenmerken van je ervaring.

Ik heb ontdekt dat wanneer ik van binnen weet dat ik iets kan, ik erop mag vertrouwen en niet moet gaan twijfelen. Wanneer ik ga denken, ga ik twijfelen, word ik bang en stel ik het steeds uit. In dit geval was het grootste obstakel om op mezelf te vertrouwen. Toen ik eenmaal bij mijn gevoel kwam, durfde ik te beginnen met knippen. Als die hobbel eenmaal genomen is, heb ik plotseling geen angst meer om het verkeerd te doen. Blijkbaar heb ik toch die angst (koudwatervrees) op de een of andere wijze nodig om het stap voor stap en zorgvuldig te doen. Tijdens het knippen kon ik de angst loslaten en kreeg ik er zelfs plezier in.

Vertrouw op mijn gevoel!

Aan de hand van het voorbeeld heb ik opgemerkt dat ik kan vertrouwen op mijn eigen gevoel. En als ik, in verbinding ben met mezelf, “ja zeg” dat niet zomaar doe. Ik heb ook gemerkt dat dat naar mijn hoofd gaan en twijfelen een patroon is dat regelmatig terug komt. Met name het nadenken om vervolgens te gaan twijfelen komt regelmatig voor. Ik ga dan uit mijn gevoel naar mijn hoofd en durf minder op mijn gevoel te vertrouwen. Wanneer dat gebeurt, ga ik uitstelgedrag vertonen. De uitdaging is om bij dat vertrouwen te blijven en vervolgens gewoon te beginnen. Dan kom ik weer terug bij mijn gevoel en gaat het vanzelf. 

4. Bepaal je persoonlijke leerdoelen en bedenk wat je een volgende keer anders kan doen?

Leerdoel, stap uit je comfortzone!

Mijn leerdoel is om mezelf beter te blijven monitoren en wanneer ik merk dat ik uitstelgedrag ga vertonen te onderzoeken of bovenstaand patroon optreedt. Als dat het geval is, moet ik gewoon vertrouwen op mezelf en aan de slag gaan. Ik weet dat ik dan uit mijn eigen comfortzone stap maar aan de andere kant weet ik ook dat het wel goed komt. Wat helpend kan zijn, is bewust meer van dit soort situaties op te zoeken om zo mijn zelfvertrouwen verder uit te bouwen. Mijn belangrijkste vraag is nu, op welke manier kan ik mezelf uitdagen om veelvuldiger uit mijn comfortzone te gaan? 

Wat kan ik de volgende keer anders doen?

De volgende keer als ik merk dat ik begin te twijfelen is het belangrijk dat ik weer terug ga naar mijn gevoel en daarop vertrouw. Dat betekent ‘mijn angst omarmen’ en begrijpen dat iets nieuws altijd spannend is. Daarnaast moet ik de lat niet te hoog leggen. Ook moet ik accepteren dat het niet altijd helemaal goed gaat en dat ik door dingen te doen ook leer. Belangrijk is dat ik me door mijn angst niet laat belemmeren en meer luister naar mijn gevoel en als dat goed is gewoon aan de gang ga en niet ga bedenken wat er allemaal fout kan gaan. Kortom me niet door mijn angst laten belemmeren om iets niet te doen.

Dat betekent ook geen nieuwe situaties of spannende situaties uit de weg te gaan. Daar zit de uitdaging voor mij. Wanneer ik een terugtrekkende beweging voel, moet ik juist naar voren bewegen. Het voordeel van dit alternatief is dat ik meer situaties opzoek waar ik iets van kan leren. Het nadeel is dat ik niet altijd kan garanderen dat het altijd helemaal perfect gaat. Een ander voordeel is dat ik wat eerder in beweging kom en dingen oppak die ik nu minder snel zou doen. 

5. Probeer de bedachte alternatieven uit in de praktijk.

Mijn uitdaging is dus om bij mijn gevoel te blijven en niet te gaan denken en twijfelen. Het eerste dat op mijn pad komt, is de situatie om alleen of samen met Ad de laatste intervisiebijeenkomst te begeleiden. We hebben hiervoor een offerte afgegeven waarbij we zowel bijeenkomsten hadden waar we beiden aanwezig waren als waar we apart de bijeenkomst begeleidde. Ik ben nu ‘aan de beurt’ om de bijeenkomst te begeleiden.

Echter door Corona was er de gelegenheid om de meeste bijeenkomsten samen te doen. Ad heeft de vorige keer alleen gedaan en vraagt nu of hij mee ‘mag’ omdat het de laatste bijeenkomst is. Mijn eerste gevoel is nee ik doe dat alleen. Maar omdat het de laatste keer is en omdat het ook gezellig is om dat samen te doen begin ik toch te twijfelen. Echter gezien het bovenstaande heb ik inmiddels toch bewust nee gezegd en ga alleen. 

Terugkijkend op dit praktijkvoorbeeld.

Nu ik dit opschrijf merk ik dat ik uiteindelijk wel doe wat ik zelf wil. Mijn leerdoel is om dit voortaan ook gelijk te zeggen als ik de vraag hoor en niet te gaan denken wat dat voor de ander allemaal zou kunnen betekenen. Dit haalt me uit mijn kracht. Immers ik wist meteen wat ik wilde. Maar ik ben toch na gaan denken en heb even getwijfeld. Gelukkig heb ik wel gedaan wat ik moest doen. Een beetje uitstel maar geen afstel. Volgende keer nog eerder aangeven wat ik wil.

Het reflectiemodel van HEEL

Het HEEL model

Het HEELmodel is evenals het reflectiemodel van Korthagen een cyclisch model. Het geeft aan welke stappen je in welke volgorde moet zetten om succesvol iets nieuws te kunnen leren. En zijn hierdoor uitstekend te gebruiken als reflectiemodel. Het sterke punt van een cyclisch model is dat je de stappen oneindig kan herhalen. Er is altijd weer een herkansing en nog een, en nog een, etc.

Hieronder een korte samenvatting van de stappen van het HEELmodel. Voor meer informatie klik dan op de link met het blog over het HEELmodel. Het uitgangspunt van het HEEL model is dat je bewust op zoek gaat naar vaste patronen waar je last van hebt en probeert deze te doorbreken door kritisch te kijken naar wat jij doet om dat patroon in stand te houden.

Stap 1. De H staat voor het herkennen van patronen.

Het gaat hierbij om het herkennen van bepaalde situaties die regelmatig voorkomen. Het zogenaamde déjà vu gevoel. Het gevoel dat je zoiets (of iets dat er erg op lijkt) al eens eerder hebt meegemaakt. Denk hierbij bijvoorbeeld aan mensen die altijd een slechte vakantie hebben, of die hoe vaak ze ook verhuizen altijd verkeerde buren hebben of mensen die altijd een baas hebben die hun kwaliteiten niet ziet of hun ambities in de weg staat. Belangrijk bij deze stap is dat je ziet dat het steeds soortgelijke situaties zijn. Wanneer dat zo is ga er dan maar vanuit dat het interessant is om te onderzoeken wat er precies aan de hand is. De kans is groot dat jij degene bent die (mede) verantwoordelijk is dat dit steeds gebeurt.

Stel jezelf steeds deze vragen. Wat heb ik zelf gedaan om in deze situatie terecht te komen? Waar loop ik precies tegen aan? Zijn er vergelijkbare situaties en is daar een patroon in te herkennen. Zo word je je bewust van je vaste gedrag in bepaalde situaties. Dat herkennen van die patronen is best lastig omdat we allemaal in de loop der tijd blinde vlekken ontwikkelen. Deze blinde vlekken dekken vaak kwetsbare plekken van onszelf toe. Hierdoor zien we niet wat we moeten doen om verder te komen. Immers als dat wel zo was hadden we ons eigen gedrag al eerder aangepast. Door gericht met het HEEL reflectiemodel aan de slag te gaan, krijg je concrete handvatten om de vragen te stellen die gesteld moeten worden.

2. De E staat voor het erkennen van je eigen aandeel.

Bij deze stap onderzoek je wat er aan de hand is en kijk naar wat je zelf doet. Het lastigste en vaak meest pijnlijke bij zelfreflectie is dat je je eigen aandeel erkent bij alles wat je ‘overkomt’. Veelal zijn we snel geneigd om de schuld van een vervelende situatie bij de ander of externe omstandigheden te leggen. Soms is dat ook zo maar helaas op wat de ander doet en op die externe omstandigheden als bijvoorbeeld Covid19, kan je geen invloed uitoefenen. Accepteer dat het is zoals het is. Dus kijk naar je eigen gedrag en weet dat dit hetgeen is waar je direct invloed op hebt. En als je steeds in een vervelende situatie komt waar je last van hebt en waar je geen invloed op kan hebben, probeer deze dan te vermijden.

Erken je eigen aandeel!

Weet ook dat de ander een heerlijke excuus Truus is om niet naar jezelf te kijken. En als je dat steeds doet blijven zaken zich herhalen en kom je geen steek verder. Het levert je niets op om je ongenoegen af te wentelen op anderen of externe factoren. Want daar heb je geen invloed op. Kijk daarom in plaats daarvan eens kritisch naar je eigen rol in het geheel. Reflecteer op wat er gebeurt en erken je eigen aandeel. Wat doe jij zélf in deze situatie om het geheel in stand te houden?

Alleen als je bereid bent om je eigen rol kritisch onder de loep te nemen én te erkennen dat jij ook verantwoordelijk bent, kom je verder. Zo kan je patronen doorbreken. Want de enige die jou kan veranderen ben jezelf. Dus erken dat je zelf een sturende factor bent die er verantwoordelijk voor is dat er gebeurt wat er gebeurt. Alleen wanneer je kritisch reflecteert op je eigen gedrag en de confrontatie met jezelf aan durft te gaan, kun je je gedrag aanpassen.

3. Exploreren is reflecteren en brainstormen.

Exploreren is niets anders dan onderzoeken. Dat ‘onderzoek’ bestaat uit twee stappen. 

Reflecteren

Je begint met terugkijken (reflecteren) op wat er nu precies is voorgevallen en wat jouw rol in het geheel was. Wat doe jij nu precies om dit te ‘laten gebeuren’ en/of in stand te houden? Het is handig om het eerder genoemde STARR reflectiemodel of het reflectiemodel van Korthagen te gebruiken. Zo kan je systematisch achterhalen waarom jij regelmatig tegen dit soort situaties aanloopt. Belangrijk hierbij is dat je vooral ook kijkt naar jouw rol in het geheel. 

Brainstormen

Wanneer je die analyse gedaan hebt, onderzoek je wat je zelf anders kan doen om je doel wél te bereiken. Je gaat in feite brainstormen met jezelf. Hiervoor is het belangrijk dat je je creativiteit aanspreekt en met een open blik kijkt wat er anders zou kunnen. Belangrijk bij brainstormen is dat je zoveel mogelijk alternatieven bedenkt en even niet luistert naar je innerlijke criticus en hem even de mond snoert. Alles dat je bedenkt is in deze fase goed. Dat beoordelen komt later. Schrijf je ideeën op en weet dat het ene idee hoe bizar ook ook weer andere ideeën oproept. Weet ook dat het niet mogelijk is om gelijk alles te bedenken dat je zou kunnen doen. Dit brainstormen is een onderdeel van je leerproces en helpt je afstand nemen van de lastige situatie waar je steeds in terecht komt. 

Wanneer je hiermee klaar bent, ga je de bedachte ideeën beoordelen op o.a. praktische haalbaarheid en of je hiermee je doel bereikt. Belangrijk hierbij is ook dat je écht komt bij wat je wél wil en daar naar op zoek gaat. Stel jezelf steeds de vraag of je er vrolijk van wordt of niet. Zo niet dan bedenk je wat anders. 

Als je hiermee bezig bent, neem je eigenlijk al afstand van je oude gedrag. Sta daar even bij stil en zie ook het positieve ervan. “Bedank” het, neem afscheid en ga voor het nieuwe.

4. Leren en loslaten. De laatste stap van het HEELmodel

De L in het reflectiemodel van HEEL staat voor leren en loslaten. Je wilt in feite je oude gedrag loslaten en leren hoe je het anders kan doen. Leren is feitelijk niets anders dan het gericht stapelen van steeds nieuwe succeservaringen. De uitdaging is om telkens iets verder te gaan en daarvan te leren. Bij het kiezen van het alternatief gaat het erom dat je niet het alternatief kiest dat objectief het beste is maar juist het alternatief dat voor jou het beste is. Dat is complexer dan het lijkt omdat er bij keuzes maken heel veel verschillende factoren spelen. Wil je hier meer over weten kijk dan ook eens naar onze bijdrage over keuzes maken.

Kies de beste optie voor jou!

Neem als vuistregel maar aan dat jouw beste optie de optie is waar je zowel blij van wordt, als waar je wat van kan leren, als waarbij je een grote kans van slagen hebt. Kortom het alternatief met de grootste kans op een succeservaring voor jou. Weet immers dat je deze succeservaring nodig hebt voor jouw leerproces. Daarom is het belangrijk om niet te grote stappen te zetten maar te gaan voor het haalbare. Dus bedenk wat je zou kunnen doen. Ga aan de slag en probeer uit. Reflecteer en kijk of je tevreden bent met het resultaat en zo niet, pas aan of bedenk iets nieuws.

Leren is een cyclisch proces

Realiseer je wel dat het aandacht en energie kost om iets anders te gaan doen. Realiseer je ook dat het, als het even tegenzit, heel verleidelijk is om weer in je oude gedrag terug te vallen. Vooral in tijden van stress gaan we vaak ongemerkt naar de automatische piloot en vallen we terug in wat bekend is. Het “oude gedrag” is immers ingeslepen en voelt vertrouwd. Wees daar alert op en ga ervanuit dat dit bij het leerproces hoort. Maar realiseer je wel dat dit niet de bedoeling is, vergeef jezelf, leer ervan en begin opnieuw. Je bent nooit uitgeleerd en je kan altijd weer opnieuw beginnen met stap 1.

De essentie van reflecteren met het HEELmodel

Het HEELmodel is feitelijk bedoeld als model voor gedragsverandering maar is ook prima te gebruiken als reflectiemodel. De kracht is dat je bewust op zoek gaat naar gedragspatronen waar je last van hebt en deze gericht aanpakt. Hierdoor kan je in korte tijd veel winst behalen bij je persoonlijke ontwikkeling. Met name de eerste twee stappen in het HEEL reflectiemodel richten de focus op waar het in onze ogen bij reflectie om zou moeten gaan.

Wij merken in onze trainingen waar we reflectie toepassen en bij onze coaching dat met name het zelf herkennen van patronen vrij lastig is. Ook het erkennen dat je daar zelf een aandeel in hebt valt niet altijd mee. Echter als die twee stappen eenmaal gezet zijn, gaat de reflectie bijna vanzelf en is het redelijk gemakkelijk om afstand te nemen van het oude en iets nieuws te leren. De valkuil bij de laatste stap is om dan niet te grote stappen te nemen.

Tot slot: Een reflectiemodel is een prima hulpmiddel voor zelfreflectie

In de praktijk merken we dat zomaar reflecteren op je eigen gedrag en daar ook wat concreets uit halen waar je mee verder kan, niet eenvoudig is. Echter we merken ook dat de systematiek van een reflectiemodel daar zeer helpend bij kan zijn. Het model ‘dwingt’ je om stapsgewijs de vragen te beantwoorden die er toe doen. Dit geeft inzicht en helpt je om verder te komen. Vandaar onze bijdrage.

Welk reflectiemodel nu het beste is is afhankelijk van de situatie en de persoonlijke voorkeur. Het Starr reflectiemodel gaat met de vragen wat minder ‘diep’ dan het reflectiemodel van Korthagen en dat weer wat minder ‘diep’ dan het HEEL model. Wij denken dat ook de impact van het HEEL model wat groter zal zijn als het om essentiële gedragsveranderingen gaat. Echter alle modellen dragen bij tot inzicht en kan je gebruiken voor jouw persoonlijke groei. Dus wil je gericht met een van deze reflectiemodellen aan de gang? Vraag dan ons format met de bijbehorende vragen van elk reflectiemodel aan en doe er je voordeel mee.

Reviews

Het is helder en overzichtelijk

Rated 4 out of 5
24 april 2021

Goede uitleg over de reflectiemodellen. Deze kan ik goed gebruiken en door de voorbeelden wordt het nog duidelijker.

I.S.

Laat een review achter

Je mag alleen een sterren-beoordeling achterlaten, maar we vinden het fijn als je jouw beoordeling nader toelicht.