Communicatie in de dramadriehoek is altijd destructieve communicatie en letterlijk een drama. Het vervelende hiervan is dat je niet doorhebt dat je erin zit. En dat je met de beste bedoelingen tevergeefs probeert de ander te bereiken. Ondanks alle goede intenties en inspanningen levert het alleen maar frustratie op. Dat wil je toch niet? 

Helaas stappen we bijna allemaal, ook wij als ervaren coaches, dagelijks wel een keer in de dramadriehoek. De kunst is om situaties te herkennen wanneer je geneigd bent om dat te doen. Dan heel alert zijn en het dan niet te doen. Of als je merkt dat je er toch weer ingetuind bent, dit benoemen en er meteen uit stappen. Hoe je dat kan doen leggen we uit in onze publicatie over de winnaarsdriehoek die onlosmakend verbonden is met de dramadriehoek.

De dramadriehoek komt veel voor in situaties waarin iemand een ‘probleem’ heeft waar de ander wat van vindt. Denk aan situaties in een team, met leidinggevende maar ook bijvoorbeeld in coach situaties. Met name in onze communicatietrainingen voor teams geeft inzicht in hoe de dramadriehoek werkt vaak verrassende inzichten en leidt ook vaak tot een andere wijze van communicatie.

Voor wie is onze bijdrage over de dramadriehoek interessant om te lezen?

Wat ons betreft is het interessant voor iedereen die zijn communicatie op een hoger niveau wil brengen. Maar vooral als je mensen coacht, hulpverlener bent of leidinggevende is het essentieel dat je de dramadriehoek (h)erkent. En natuurlijk ook weet dat je eruit kan stappen naar de zogenaamde winnaarsdriehoek.

Immers wanneer je de kunst beheerst om de dramadriehoekt te vermijden wordt je communicatie effectiever en ben je voor de ander een betere gesprekspartner. Daarom besteden we o.a. in onze 6-daagse leergang coachen van collega’s daar ook uitgebreid aandacht aan. Het is verrassend hoe de modellen van de winnaars- en de dramadriehoek tot inzichten leiden en hoe snel je in de praktijk geneigd bent om er als coach, hulpverlener of leidinggevende in de dramadriehoek te stappen. Alleen omdat je de ander wilt helpen.

Dus wil je je communicatie verbeteren lees dan deze bijdrage en ontdek hoe de dramadriehoek werkt. En lees daarna ook onze bijdrage hoe je de dramadriehoek om kan buigen naar de winnaarsdriehoek? Doe er je voordeel mee.

Veel leesplezier.

Petri en Ad

Voor wie is de dramadriehoek interessant?

In feite is de dramadriehoek interessant voor iedereen die met anderen communiceert en effectiever wil communiceren. Maar vooral als je in een positie bent of jezelf manoeuvreert waarin je anderen ongevraagd kan gaan helpen. Denk hierbij aan de functie als leidinggevende of als coach. Vooral dan ligt het stappen in de dramadriehoek op de loer. Want hoe goed je ook je best doet, iedereen zal dagelijks wel een keer in de dramadriehoek terecht komen. Hoe minder je dat doet, hoe beter je communiceert. Dus wil je weten hoe het werkt en hoe je eruit kan blijven dan is het goed om weet te hebben van hoe de dramadriehoek werkt. 

In welke situaties komt de dramadriehoek voor?

De dramadriehoek plopt met name op in situaties waar iemand een hulpvraag heeft en er iemand is die die ander graag met raad en/of daad wil helpen. Denk in een werk gerelateerde omgeving vooral aan de interactie met leidinggevenden, senior medewerkers (deskundigen), leerkrachten, hulpverleners of coaches. Maar het speelt natuurlijk ook in de privésfeer. De grootste gemene deler is dat de een, een vraag (probleem) heeft en dat de ander ongevraagd gaat helpen of er iets van vindt en dat kenbaar maakt. Klik op deze link voor praktijkvoorbeelden met uitleg en ervaar hoe gemakkelijk je in de dramadriehoek komt!

Wat is de dramadriehoek?

Het antwoord op de vraag wat de dramadriehoek is, is heel eenvoudig. De dramadriehoek is een door Stephen Karpman ontwikkeld model om naar communicatie te kijken die niet goed verloopt. De onderlinge communicatie is letterlijk een drama. Iedereen ontkent dat hij verborgen bedoelingen heeft, omdat hij zich daarvan niet bewust is. Echter die onbewuste bedoelingen bepalen wel hoe zij zich gedragen en het effect is onveranderlijk negatief. 

Goede bedoelingen leiden tot negativiteit!

De dramadriehoek is in feite destructieve communicatie waarbij de onbedoelde eigen negativiteit, weer negativiteit bij de ander oproept. Etcetera, etcetera. Alle partijen voelen zich niet gezien en gehoord door de ander en nemen steeds wisselende posities in. En zijn beiden niet aanspreekbaar op hun gedrag. Hierdoor ontstaat er communicatie waar alle partijen een slecht gevoel aan overhouden.

“De weg naar de hel is geplaveid met goede bedoelingen.” (Carlos Ruiz Zafon)

Het rare is dat alle partijen wel denken dat ze zelf goede bedoelingen hebben. Echter de onbewuste bijbedoelingen zijn helaas negatief en die belemmeren de communicatie. 

Waar is de dramadriehoek op gebaseerd?

Het model van Karpman stamt uit de transactionele analyse (TA). Deze gaat uit van 4 basisposities die je in een interactie in kan nemen. Op basis van ervaringen en de aandacht die je vroeger kreeg, ontstaat hoe je naar jezelf kijkt. Feitelijk gaat het er dan om hoe je jezelf door de ogen van voor jou belangrijke anderen ziet. Maar ook hoe je door de ogen van belangrijke anderen naar de wereld kijkt. Op grond hiervan ontstaan er vier basisposities, te weten;

• Ik ben oké en jij bent oké
• Ik ben niet oké en jij bent oké
• Ik ben niet oké en jij bent niet oké
• Ik ben oké en jij bent niet oké

In de dramadriehoek komen drie posities voor. Alleen de positie dat iedereen elkaar oké vindt niet. De redder vindt zichzelf oké. De aanklager vindt de ander niet oké en het slachtoffer vindt zichzelf niet oké.  In de dramadriehoek wordt ervan uitgegaan dat je in contact met anderen zowel de rol van de aanklager, de redder of het slachtoffer in kan nemen. Hoe deze drie rollen zich met elkaar verhouden bepaalt het gedrag van de spelers.

Welke rollen zijn er in de dramadriehoek?

De dramadriehoek kent drie rollen waar je in terecht kan komen. Te weten de rol van Redder, Aanklager en Slachtoffer. Deze vullen elkaar als het ware op een ongezonde manier aan en houden elkaar zo in stand. Het is een soort symbiotische relatie. 

De Redder

Een Redder vindt zichzelf oké en helpt de ander en maakt daarmee de ander afhankelijk. Als het ware neemt hij het van de ander over door voor de ander te denken, te voelen en te handelen. Zonder dat hij het in de gaten heeft vindt hij de ander zwak en behoeftig en eigenlijk niet oké. Hij vult in en overlegt niet met die ander waar deze behoefte aan heeft. Het gevolg is dat hij door dit gedrag de passiviteit van de ander bevordert en zichzelf tenslotte onmisbaar maakt. Een Redder kan pas functioneren als hij een slachtoffer kan vinden. 

De Aanklager

Een Aanklager vindt zichzelf oké en de ander niet. Hij is iemand die er genoegen in schept om de ander te pakken op zijn zwakke plek of degene een schuldgevoel aan te praten. De reactie van de Aanklager is niet uit op het belang van de ander. Het enige dat zijn gedrag opbrengt is dat hij zich superieur voelt t.o.v. de ander.

Het Slachtoffer

Een Slachtoffer vindt zichzelf niet oké. En is iemand die passief is en veel medelijden heeft met zichzelf. Hij laat zich als het ware vallen en doet alsof hij niet kan lopen. Door te roepen en te schreeuwen betrekt hij de ander erbij in de hoop dat ze hem ‘overeind’ helpen.

Hoe werkt de dramadriehoek?

Het model van de dramadriehoek beschrijft bovenstaande drie rollen in communicatieprocessen die we allemaal wel eens geneigd zijn om aan te nemen. De dynamiek is dat de redder, aanklager en slachtoffer de neiging hebben om elkaar op te zoeken en te versterken. 

Zo zoekt bijvoorbeeld een slachtoffer, een redder door te vertellen hoe slecht ze het wel niet hebben. En redders zoeken slachtoffers om hen te ‘helpen’. Maar ook aanklagers vinden wat van redders etc., etc. Steeds zijn er twee personen die elkaar nodig hebben om in hun rol op te gaan. Hierbij is er geen sprake van een gelijkwaardige situatie. De ene partij voelt zich beter dan de andere partij.

De dynamiek in de dramadriehoek.

Wanneer ze elkaar gevonden hebben, neemt bijvoorbeeld de redder de regie over en gaat het slachtoffer ‘helpen’ op een wijze waarvan hij/zij denkt dat het goed is voor het slachtoffer. Het slachtoffer laat zich dat welgevallen en doet zelf niets of nauwelijks iets. 

Wanneer dat te lang duurt, roept dat irritatie op en heeft de redder de neiging om:

• ofwel in de rol van slachtoffer (Ik doe zo mijn best waarom doe je er niets mee?) 
• ofwel in de rol van aanklager (Waarom doe je niets. Ik vind dat je in beweging moet komen!) te stappen.

En dan wisselen de rollen en gaat het ‘gedoe’ vrolijk verder.

De drie rollen uit de dramadriehoek vormen een geheel. Ze vullen elkaar aan en houden elkaar in stand als je je niet bewust bent dat je een van deze rollen speelt. Je zit als het ware gevangen in het drama. Wanneer je gevangen zit in het drama zal de keuze van een rol invloed hebben op de keuze van een rol voor een ander die betrokken is bij het drama. Bijvoorbeeld wanneer iemand kiest voor de rol van slachtoffer dan zal een ander gaan aanklagen of gaan redden.

De dramadriehoek en coachen?

Bij coachen ligt de dramadriehoek altijd op de loer. In onze leergang coachen van collega’s, leiden we mensen op tot coach. We merken dan dat cursisten mooie inzichten opdoen bij het model van de dramadriehoek. Het helpt hen om te ervaren hoe gemakkelijk ze onbewust bij het coachen geneigd zijn om in de dramadriehoek te stappen en de reddersrol op zich te nemen. Hoewel goed bedoeld, leidt dat helaas tot niets. De coach gaat zelf, als redder, hard aan het werk en degene die gecoached wordt, laat het als ‘slachtoffer’ gebeuren of voelt zich aangevallen door de coach en gaat zich als ‘aanklager’ verdedigen.

Als je dit zo hoort, denk je waarschijnlijk waar hebben ze het over. De dramadriehoek en coachen, dat zal mij niet gebeuren! Echter ook ons, als ervaren trainers, gebeurt het helaas nog regelmatig dat we zonder dat we er erg in hebben in de dramadriehoek terecht komen. Sterker nog, zelfs op de terugweg van een driedaagse cursus over dit fenomeen kwamen we er in ons gesprek in de auto toch weer in terecht. Gelukkig hadden we het na verloop van tijd door en konden er met wat we geleerd hadden weer uitstappen.

De coach als redder!

De intentie om iemand te ‘redden’ is, als het om coachen of begeleiden gaat, is erg groot maar helaas ook erg contraproductief. Het maakt de ander automatisch ‘slachtoffer’ en stimuleert frustratie en inactiviteit. Je merkt dan dat je als redder hard aan het werk bent en dat je sessie nauwelijks iets productiefs oplevert. Als je dat ervaart ga er dan maar vanuit dat je als bij het coachen in de valkuil van de dramadriehoek ‘gevallen bent. Je zit dan waarschijnlijk in de reddersrol en degene die je coacht in de slachtofferrol en/of aanklagerrol.

“ Een goede coach is een luie coach!” (Jo van den Tillaart)

Een van onze leermeesters zei dat in zijn trainingen regelmatig. Ga er maar vanuit dat wanneer je als coach hard aan het werk bent, je de regie onbewust overgenomen hebt als redder en daarmee de ander het stuur uit handen genomen en ‘slachtoffer’ gemaakt hebt. Het gevolg is dat de ander zich niet uitgenodigd voelt om in beweging te komen en dat je coachen tot niets leidt. Wanneer je dat merkt zit je in de dramadriehoek.

Hoe kom je in de dramadriehoek terecht bij het coachen?

Dat je regelmatig in de dramadriehoek terecht komt bij het coachen is helaas een gegeven. Altijd is er wel een slachtoffer en een redder die elkaar vinden. Of een aanklager die vindt dat hij ergens wat van moet vinden zonder de ander serieus te nemen. Dus de vraag moet niet zijn: Hoe je bij het coachen in de dramadriehoek terecht komt? Maar hoe blijf je uit de dramadriehoek.

Immers veelal kom je ongemerkt vanuit goede bedoelingen met je coachen in de dramadriehoek terecht. Je bent je dan vaak niet bewust dat je zelf een rol speelt in de dramadriehoek en evenmin dat je elkaar “gevangen” houdt in de symbiose. Wanneer je in een van deze rollen zit, heb je niet in de gaten dat je gedrag heel ongezond is. Klik hier wanneer je wat voorbeelden wil van gesprekken in de dramadriehoek. 

Wat je wel merkt, is dat de communicatie bij het coachen niet zo vlot verloopt. Wanneer je doorvraagt merk je dat je beiden een onbevredigd gevoel hebt en dat met name het ‘slachtoffer’ niet het gevoel heeft dat hij geholpen wordt. Wanneer je dit herkent zit je met je coachen in de dramadriehoek.

Hoe stap je uit de dramadriehoek?

Zoals bij alle gedragsverandering begint het bij bewustwording. Doorhebben dat je in de situatie zit doordat je de eerdergenoemde symptomen herkent. Een mooie manier is hiervoor is het HEELmodel te gebruiken. 

1. De eerste stap de H van het HEELmodel is dat je de situatie herkent. Je weet dat je in de dramadriehoek zit. Je bent je ervan bewust.
2. De tweede stap van het HEELmodel is de eerste E van erkennen. Je erkent volmondig dat je zelf onderdeel bent van het probleem. Vervolgens neem je de verantwoordelijkheid door te stoppen met je gedrag.
3. De derde stap van het HEELmodel is de E van exploreren. Je gaat op zoek hoe je het anders kan doen. Hierbij kijk je naar wat je zelf kan doen!
4. De laatste stap van het HEELmodel is de L van loslaten en leren. Je neemt afscheid van wat je deed en gaat aan de slag met wat je bij de derde stap hebt bedacht.

Van dramadriehoek naar winnaarsdriehoek

Gelukkig is er naast de dramadriehoek ook een winnaarsdriehoek. Het grote verschil is dat in de winnaarsdriehoek iedereen zijn eigen verantwoordelijkheid neemt en ervan uitgaat dat alle betrokkenen oké zijn. Wil je weten hoe de winnaarsdriehoek in elkaar steekt en hoe je je communicatie vlot trekt en er een win win van kan maken? Lees dan zeker onze bijdrage over de winnaarsdriehoek.